کنترل آلودگی ایجاد شده توسط سوسری ­ها مستلزم یک بررسی هوشمندانه از محل و ارزیابی علت ایجاد مشکل است. همچنین این امر نیازمند یک بررسی بر روی مؤثرترین روش کنترل می ­باشد که به صورت الزامی استفاده از حشره­ کش نبوده بلکه یک کنترل رضایت ­بخش حشره است.

اولین نشانه ­های معضل سوسری­ ها زمانی ظاهر می ­شود که مردم حضور و وجود سوسری­ ها را در مکان ­هایی که ناخواسته­ اند تشخیص دهند. سوسری ­ها بیشتر در اماکن مسکونی زندگی می­ کنند ولی می ­توانند در جاهایی که غذا تهیه، آماده و انبار می­ شود نیز به سر برند، یا در محل­ های دیگری که حضور سوسری­ ها با فعالیت ­های انسان به شیوه­ های نامطلوب تداخل داشته باشند، حضور یابند.

تشخیص سوسری ­ها توسط افراد به عوامل متعددی بستگی دارد از آن جمله می ­توان به محل قرارگیری خانه، تجربه قبلی مواجهه با سوسری، قدرت تشخیص گونه­های عمومی آفت و حساسیت فردی اشاره کرد. در بیشتر موارد، از بین­ بردن فیزیکی این سوسری­ ها تمام مشکل موجود را حل می­ کند و نیازی به سم پاشی نیست اگرچه حضور اتفاقی یا خسارت­ زایی این حشرات هم رضایت­ بخش نیست ولی مشکل عمده هنگامی است که یک گونه آفت در یک خانه یا اماکن دیگر مستقر شده و جمعیت بسیار زیادی را تشکیل دهد و زمانی که چنین رخدادی روی دهد، اقدام کنترلی برای جلوگیری از بروز خطرات بهداشتی لازم است. در این موارد آگاهی از محلی که سوسری­ ها در آنجا یک آفت مهم تلقی می­ شوند دارای اهمیت بوده و اغلب مشکل است چرا که بیشتر گونه ­های سوسری ­ها در شب و هنگام خواب و استراحت مردم فعالیت می­ کنند. بنابراین تعیین محل­ های اختفای سوسری­ ها نیازمند روش­ های مستمر ردیابی است تا این که عملیات مبارزه بتواند به طور صحیحی برنامه­ ریزی گردد. همزمان با انجام عملیات کنترل، برای تعیین میزان موفقیت و تأثیر مبارزه بایستی عملیات ردیابی و پایش وضعیت سوسری­ ها نیز صورت گیرد که این روش در ذیل بحث خواهد شد.


روش ­های تشخیص علائم آلودگی به سوسری­ ها و روش­ های پایش (monitoring)

در خصوص روش ­های تشخیص علائم آلودگی مقالات زیادی وجود دارد که بیشتر در زمینه ارزیابی تله­ های گوناگون و همچنین شیوه­ های نمونه برداری برای سوسری آلمانی از مهم­ترین گونه­ های سوسری آفت در سراسر جهان می­ باشد. همچنین روش­ های کاربردی علیه این آفت را می­ توان با تغییراتی برای سایر سوسری ­ها نیز به کار برد.

سه روش عمده در نمونه­ برداری از جمعیت سوسری ­ها وجود دارد که عبارتند از:

–  شمارش مستقیم (visual counts)

 – شمارش از طریق ایجاد تحریک (flushing and count)

– به دام انداختن (trapping)

صرف نظر از روش­، عملیات نمونه­ برداری از سوسری­ ها بایستی در مکان­ هایی که امکان حضور دارند صورت گیرد. برای مثال سوسری آلمانی به طور معمول در آشپرخانه ­ها و حمام ­ها یافت می­ شود، سوسری قهوه­ ای می ­تواند در هر اتاق یک منزل وجود داشته باشد و …. بنابراین آگاهی از زیست­ شناسی سوسری­ ها برای نمونه ­برداری مناسب از آن ها لازم و ضروری است.


شمارش مستقیم

این روش به طور معمول به کمک یک چراغ قوه و آینه مکانیکی تاشو صورت می­ گیرد که البته این روش بسیار وقت­ گیر است. بدیهی است هر مکانی که از نظر دور بماند کنترل نخواهد شد و این روش به طور معمول موجب تحریک سوسری ­ها نمی ­شود، بنابراین مانع عملیات کنترل طرح ­ریزی ­شده نیز نخواهد شد.

شمارش از طریق ایجاد تحریک

این روش مستلزم استفاده از یک عامل محرک مانند پیرترین طبیعی می ­باشد. از این روش اغلب برای تشخیص تعداد سوسری ­ها در جمعیت پایین استفاده می ­شود. این امر که عامل تحریک­ کننده، خود باعث اندکی مرگ و میر گردد سبب بروز پیچیدگی در این روش از پایش می­ شود. این روش برای بررسی تمام پناهگا­ه ­های مخفی مناسب است. برای حصول اطمینان از یکنواختی کار، وجود یک فاصله زمانی استاندارد بین زمان استفاده از عامل تحریک­ کننده و شروع شمارش لازم است.

به دام انداختن

دو روش معمول در حال حاضر برای به دام انداختن سوسری­ ها به کار می­ رود که عبارتند از:

تله­ های زنده ­گیر

تله­ های کشته­ گیر

در سال ­های اخیر مبارزه فیزیکی با حشرات از اهمیت به سزایی برخوردار شده است. رایج ­ترین روش­ های مبارزه فیزیکی با سوسری­ ها شامل روش های زیر می­ باشد:

ایجاد مکش

استفاده از گرما و سرما

استفاده از گردهای خشک­­ کننده

استفاده از دورکننده­ ها

تله ­گذاری

بهسازی محیط و رعایت اصول بهداشتی

ایجاد مکش

هر وسیله­ ای که بتواند ایجاد مکش کند مثل جاروبرقی خانگی، جاروبرقی صنعتی و وسایل دیگری از این قبیل، می ­تواند برای خارج­ کردن سوسری ­ها از پناهگاهشان مورد استفاده قرار گیرد. وقتی آلودگی در محل کوچکی محدود شده باشد، می ­توان با این شیوه، بالغان، پوره ­ها و کپسول تخم ­ها را به طور کامل از آن خارج نمود. برای استفاده از این روش کافی است لوله باریکی به انتهای لوله جاروبرقی متصل شود تا این حشرات را از ترک­ ها و شکاف­ ها بیرون بکشد. همچنین با استفاده از این شیوه، کپسول­ های تازه و کهنه تخم سوسری­ ها، مواد مدفوعی آن ها و سوسری­ های مرده و زنده بیرون کشیده می ­شوند. استفاده از این شیوه موجب مرگ سوسری­ های به دام ­افتاده نمی­ شود لذا باید در هنگام تخلیه مخزن جاروبرقی از ظرفی مناسب استفاده نمود تا حشرات به دام ­افتاده از آن نتوانند خارج شوند.

استفاده از سرما و گرما

عملیات گرما و سرمادهی مستلزم بالا و پایین ­بردن دمای کل ساختمان است؛ بدین ترتیب سوسری ­ها در گرمای زیاد یا انجماد کشته می ­شوند. بنابراین جهت حصول به این هدف، دمای درون ساختمان برای چند ساعت، بالا یا پایین نگه داشته می ­شود. استفاده از گازهایی نظیر دی اکسید کربن یا نیتروژن مستلزم ضدنفوذ بودن ساختمان است. البته این روش ­ها می­ تواند به شدت، اندازه یک تهاجم را کاهش دهد ولی به هزینه زیادی نیاز دارد و در ضمن قادر به حذف کامل آلودگی نیست.

گردهای خشک ­کننده

موادی وجود دارند که نام خشک ­کننده به آن ها اطلاق می ­شود. این مواد هر جانور یا جسمی را که با آن ها تماس پیدا کنند، خشک می­ کنند. بدن حشرات مثل هر موجود زنده دیگری مملو از مایعات مختلف مثل خون و ترشحات گوارشی است. یک پوشش محافظ مومی، پوشش خارجی بدن حشرات را می­ پوشاند و مانع تبخیرشدن آب بدن آنها می ­شود. کاربرد مواد خشک ­کننده ضد سوسری ­ها با از میان­بردن این پوشش محافظ، موجب کشته ­شدن سوسری ­های تماس ­یافته با آنها می­گردد. دو ماده مؤثر از این دسته که برای کنترل سوسری ­ها استفاده می­ شود، خاک دیاتومه و سیلیکا نام دارند:

خاک دیاتومه

خاک دیاتومه را از بقایای صدف فسیل دیاتومه­ ها استخراج می ­کنند. این ماده به طور ذاتی برای انسان غیرسمی است و به دلیل خاصیت سایندگی، موجب از بین ­رفتن پوشش محافظ مومی بدن حشرات، خشک­شدن و مرگ آن ها می ­شود. خاک دیاتومه در فیلترهای مخصوص استخرهای شنا استفاده می­ شود و می­ توان آن را به قیمت ارزان از شرکت ­هایی که عهده ­دار نگهداری چنین استخرهایی هستند، تهیه نمود. همچنین می­ توان این ماده را با مقداری پیرترین مورد استفاده قرار داد.

سیلیکاژل

ماده ­ای بدون خاصیت سایندگی است و از نظر شیمیایی ماده ­ای بی ­اثر است و به عنوان عامل آبگیر مورد استفاده قرار می­ گیرد. زیرا ذرات ریز این ماده رطوبت موجود در اطراف را جذب می­ کنند. ذرات این ماده همچنین دارای شارژ الکتریسیته ساکن بوده و همین امر سبب می ­شود که محکم به بدن سوسری ­ها بچسبند. به محض قرارگرفتن بر بدن حشره، لایه مومی روی سطح بدن آن را جذب کرده و به این ترتیب سبب خشک ­شدن مایعات بدن حشره می ­شود. این ماده را به صورت مخلوط با حشره­ کش ­ها نیز فرموله کرده ­اند که یکی از این فرمولاسیون­ ها Drion نام دارد که محتوی 40 درصد سیلیکاژل و 1 درصد پیرترین و پیپرونیل بوتوکساید است.

توجه: مواد خشک ­کننده در شرایط آب و هوایی مرطوب کارایی ندارند و به این دلیل باید در محل­ه ای کاملاً خشک مورد استفاده قرار گیرند و استفاده از مقدار کم این مواد، کارایی بیشتری نسبت به مقادیر زیاد آنها دارد.

استفاده از دور کننده ­ها

استفاده از دور کننده ­ها سبب دور نگه­داشتن سوسری­ ها از محل زندگی آنها گشته و مانع انتقال آنها از یک مکان به مکان دیگر خواهد شد. دورکننده ­ها را می­ توان در قفسه­ ها، انبارهای مواد غذایی و انبار کالا و دیگر محل­ هایی که سوسری­ ها به عنوان آفت در آن منطقه هستند به کار برد. چندین روغن استخراج­ شده از مواد گیاهی نظیر روغن نعناع و روغن اکالیپتوس به عنوان دورکننده سوسری­ ها شناخته شده است. اما بهترین نتیجه را می­ توان با استفاده از مواد سنتتیک بدست آورد. به عنوان مثال می­ توان مواد مورد استفاده در بسته­ بندی اجناس و یا سطوح داخلی انبارها را با غلظت مناسبی از دی اتیل تولوآمید (DEET) و یا دی متیل فتالات (DMC) آغشته نمود. استفاده از نیم میلی گرم بر متر مربع DEET، می­ تواند بیش از 90 درصد سوسری­های آلمانی و بیش از 80 درصد سوسری­ های امریکایی را از جعبه­ های مقوایی به مدت یک هفته (متناسب با دما و رطوبت محیط) دور نگه دارد.

تله ­گذاری

دو نوع تله برای مبارزه و کنترل سوسری ­ها استفاده می­ شوند:

تله زنده­ گیر

در تله­ های زنده­ گیر، تله­ ها را در محل ­های خاص و به طور معمول در امتداد یا گوشه­ های دیوارها قرار می­ دهند و جنس تله­ ها ممکن است از ظروف شیشه­ ای یا قوطی ­های فلزی باشند. قسمت انتهایی لبه داخلی ظروف شیشه ­ای برای ممانعت از گریز حشرات به دام ­افتاده، با روغن و گریس چرب می­ شود و تله محتوی مقداری طعمه جذب­ کننده از قبیل نان خیس ­شده یا هویج و سیب­ زمینی پخته یا گلیسرول (جلب­ کننده سوسری ­ها) می ­باشد. سطح بیرونی هریک از ظروف شیشه ­ای با یک ورق کاغذ یا دستمال برای ایجاد سهولت در بالاآمدن سوسری تا بالای ظرف پوشیده می ­شود.

تله کشته ­گیر

روش استفاده از تله کشته­ گیر مستلزم کاربرد تله­ هایی است که سطح داخلی آنها با یک ماده چسبناک آغشته شده باشد. در این حالت سوسری ­هایی که روی این مواد چسبناک حرکت می­ کنند در آن گرفتار می­ شوند و بدین سبب آنها را تله­ های چسبان نیز می­ گویند و از آنجایی که حشرات به دام ­افتاده قرار به فرار نبوده و بزودی می ­میرند، تله­ های مخرب نیز نامیده می­ شوند. نکته بااهمیت آن است که تله ­های چسبان به طور معمول ابزار ضعیفی برای کنترل آفات هستند اما در شرایط حساس برای مثال در مکان­ هایی که سمپاشی مجاز نمی­ باشد می ­توان از این ابزارها به خوبی استفاده کرد. امروزه تله ­های چسبان سوسری­ ها را با طعمه ­های مختلفی آغشته می ­کنند و در بعضی از آنها نوعی ماده فرومونی مخصوص سوسری­ آلمانی استفاده می ­شود که سبب جلب و به تله­ افتادن سوسری­ ها می ­شود. در شرایط خاص، قراردادن تعداد زیادی از این تله­ ها می ­تواند موجب افت شدید جمعیت این آفات تا حتی نزدیک به 70 درصد جمعیت قبل از تله­ گذاری شود. یکی از اشکال ­های کاربرد تله ­های چسبنده، لزوم سرکشی و بازبینی مجدد و ثبت تعداد سوسری ­های به دام ­افتاده است. این عمل باید در فاصله زمانی مشخص بعد از تله ­گذاری صورت گیرد، سپس با دقت و اطمینان، اطلاعات قابل استفاده جمع­ آوری گردد.

محل قراردادن تله­ ها طبیعتاً به نوع آفت بستگی دارد. برای کنترل سوسری­ ها قراردادن تله ­ها به طور یکنواخت در یک محل چندان کارآمد نیست. از آنجا که سوسری­ ها برای جستجوی غذا تنها چند ده سانتی ­متر از محل اختفای خود دور می­ شوند، اعمال یک کنترل مؤثر به تعداد زیادی تله نیازمند است. این تله ­ها را باید در جایی قرار داد که محتمل­ ترین محل ­های آلودگی به آنها است. از محل­ های مناسب برای قراردادن تله­ ها می ­توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- زیر یا پشت سنگ توالت فرنگی

2- زیر دستشویی

3- زیر سینی ظرفشویی در آشپرخانه

4- پشت یا زیر یخچال

5- زیر یا پشت اجاق گاز

6- پشت کابینت­ های آشپزخانه

7- اطراف آبگرمکن

8- زیر ماشین لباسشویی و ظرفشویی

برای یک آپارتمان معمولی تعداد 10 تا 15 عدد تله پیشنهاد می­ شود. فایده کاربرد تله این است که سیمای کاملی از حشرات بدام­ افتاده را از نظر جنس و مرحله زندگی آنها در اختیار می­ گذارد که در امر مبارزه و کنترل سوسری ­ها اهمیت دارد.

به­سازی محیط و رعایت اصول بهداشتی

سوسری­ ها می ­توانند از زیست­گاه خارجی خود به درون خانه ­ها و ساختمان ­ها وارد شوند یا این که از خانه ­ای به خانه یا آپارتمان­ های مجاور تغییر مکان دهند. برای جلوگیری از بروز این وضعیت باید تمام منافذ ورودی از قبیل سوراخ­ های موجود در کف، دیوارها، چهارچوب در و پنجره ­ها و فضاهای پشت کف­پوش­ های چوبی و غیره مسدود گردند. توجه خاص به لوله ­های آب و بخار آب و دیگر خطوط مشابه (مثل برق و تلفن) لازم و ضروری است.

یکی دیگر از راه­ های ورود سوسری­ ها به درون منازل، ظروف غذا، لباس ­های برگشتی از رختشوی ­خانه، اثاثیه و دیگر بسته ­ها می ­باشد. بعضی از این مواد عبارتند از کارتن ­های مقوایی نوشیدنی­ ها، شانه­ های تخم مرغ، کیسه­ های سیب زمینی و دیگر مواد غذایی فله ­ای و لباس ­های کثیف و خاک ­آلود. تمام بسته­ ها قبل از ورود به خانه باید با دقت بازدید و بررسی گردند به خصوص در مواردی که وجود سوسری­ ها در محل تولید این اقلام محرز باشد.

اگر از ورود سوسری­ ها به داخل منازل جلوگیری شود یا حتی به طور مناسبی کنترل شده باشد در این صورت شرایط درون منازل برای آنها نامناسب خواهد بود و این امر یعنی ممانعت از دستیابی سوسری ­ها به پناهگاه، غذا و آب. اهمیت پاکیزگی و به حداقل­ رساندن پناهگاه­ های سوسری ­ها و همچنین جلوگیری از ورود آنها به درون ساختمان­ ها نمی ­تواند بیش از حد مورد تأکید قرار گیرد زیرا سوسری ­ها اغلب مکان ­های مناسب زاد و ولد و تکثیر خود را در زباله ­ها، سیستم­ های فاضلاب، انبارهای کالا، باراندازها و دیگر مکان ­هایی که غذا یا مواد آلی مناسب در دسترس است پیدا می­ کنند و برای افزایش جمعیت سوسری ­ها وجود چنین جاهایی زیاد است. به خصوص در مناطق گرمسیر این حشرات می ­توانند در اماکن خارجی و در طول سال نیز تولید مثل و زندگی کنند حتی در مناطقی با آب و هوایی معتدل نیز مکان­ هایی وجود دارد که دما و پناهگاه مناسب برای زاد و ولد سوسری ­ها را فراهم سازند. بدیهی است که طرح درازمدت ریشه­ کنی سوسری­ ها از منازل، آپارتمان ­ها و دیگر ساختمان ­ها میسر نخواهد بود مگر این که جمعیت سوسری­ ها در هر منطقه ­ای به طور وسیع تحت کنترل قرار گیرد.

رعایت موارد زیر در کنترل جمعیت سوسری­ ها مؤثر است:

1- تمام راه­ های نفوذ سوسری ­ها را شناسایی کرده و درزگیری کنید. تمام حفره­ ها و درزهای اطراف ستون­ ها، پنجره­ ها، درها، لوله ­ها، دیوارها، سقف ­ها، کفپوش ­ها را به وسیله سیمان و یا بتونه مسدود کنید.

2- نشتی ­ها را شناسایی کرده و آن ها را تعمیر کنید.

3- کاغذ دیواری ­های جداشده از دیوار را مرمت کنید. موزاییک­ ها، کاشی­ ها، سرامیک­ ها و سنگ­ های شکسته و لق را تعمیر کنید.

4- خار و خاشاک و برگ ­های اطراف خانه را جمع ­آوری کنید.

5- شاخه ­هایی که با دیوار خانه در تماس هستند را هرس کنید.

6- توده­ های چوب را به دور از خانه انبار کنید.

7- پنجره و درهای ورودی را به حالت باز رها نکنید. به روی پنجره ­ها و دریچه­ های کولر و هواکش ­ها حتماً توری نصب کنید.

8- خرده ­های نان و غذا را فوراً از روی زمین جمع کنید. چنان که مواد غذایی مایع بر روی زمین و یا فرش ریخت، فوری آن را تمیز کنید.

9- اسفنج (ابر) و دستمال­ های مرطوب را در کیسه­ های دربسته نگهداری کنید.

10- پشت و زیر یخچال و اجاق گاز را هر چند وقت یک­بار تمیز کنید.

11- مواد غذایی را درون ظرف­های پلاستیکی قطور و یا شیشه ­ای دربسته نگهداری کنید. به خاطر داشته باشید سوسری ­ها قادرند ظروف مقوایی و یا از جنس پلاستیک نازک را بجوند.

12- ظروف غذاخوری را درون سینک ظرفشویی به حال خود رها نکنید و از انباشته ­شدن آنها جلوگیری کنید.

13- روی چاهک ­ها آشغال­گیر پلاستیکی قرار دهید.

14- زباله ­ها را درون کیسه و در سطل زباله درب­دار با درب محکم قرار دهید.

15- در صورت بالابودن رطوبت در خانه از دستگاه­ های رطوبت ­زا استفاده کنید.

16- هر از چندگاهی آشپزخانه، توالت و حمام را نظافت کرده و بشویید.

17- پس از کود دهی باغ و باغچه حتماً روی کودها شن و یا خاک بریزید.

18- ظروف غذا را به طور کامل با مایع ظرف­شویی بشویید تا اثر چربی روی آنها باقی نماند.

19- شب­ ها روی سوراخ (کف­شور) سینک (لگن) آشپزخانه و کاسه دستشویی در پوش (توپی) قرار دهید.

20- دور چارچوب پنجره­ ها و درب­ ها نوارهای درزگیر نصب کنید.

21- از انباشته­ کردن روزنامه و مجلات خودداری کنید.

22- لوله ­هایی که آب روی آنها زیاد می­ریزد را عایق­ بندی کنید.

 

منبع: کنترل ناقلین بیماری ها و عوامل محیطی مرتبط با آنها، کمیته کشوری تدوین مجموعه­ های آموزشی برنامه کنترل ناقلین مرکز سلامت محیط و کار، انتشارات کدیور

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *